Catfishing: co to znaczy i jak rozpoznać catfisha

Po angielsku catfish to sum. Znaczenie „osoby, która udaje w sieci kogoś innego” spopularyzował dokument „Catfish” z 2010 roku. Jego bohater, fotograf Nev Schulman, przez miesiące rozwija internetowy romans, a gdy w końcu jedzie poznać ukochaną, okazuje się, że nie jest ona osobą, za którą się podawała.

W filmie pada anegdota o sumach wpuszczanych do zbiorników z dorszami, żeby ryby w transporcie nie stawały się ospałe — i o ludziach, którzy jak takie sumy trzymają innych w napięciu. Z dokumentu powstał później program telewizyjny o tym samym tytule, a słowo weszło do codziennego języka randek online, także po polsku: mówi się „catfish” o osobie i „catfishing” o zjawisku.

Te pojęcia się zazębiają, ale nie są synonimami. Różni je przede wszystkim cel — i od celu zależy, jak bardzo jest groźnie.

• Catfishing

  Cel: Relacja, uwaga, czasem zemsta lub kontrola

  Na czym polega: Długie budowanie więzi pod cudzą albo zmyśloną tożsamością — często przez tygodnie i miesiące

• Fałszywy profil

  Cel: Spam, wyłudzenie, sztuczne „zaludnienie” serwisu

  Na czym polega: Konto bez prawdziwej osoby za zdjęciami — prowadzi je bot, oszust albo sam serwis

• Oszustwo matrymonialne

  Cel: Pieniądze

  Na czym polega: Relacja jest narzędziem: po zbudowaniu zaufania pojawia się „nagły problem” i prośba o przelew

• Kittenfishing

  Cel: Lepsze pierwsze wrażenie

  Na czym polega: Prawdziwa osoba, ale z mocno podkoloryzowanym profilem: zdjęcia sprzed lat, zmieniony wiek czy wzrost

Catfish nie zawsze jest więc oszustem w sensie prawnym, ale catfishing bywa częstym punktem wyjścia oszustwa. Jeśli w rozmowie pojawia się temat pieniędzy, przestajesz mieć do czynienia z „tylko” fałszywą tożsamością — wtedy obowiązują zasady z poradnika o oszustwach na portalach randkowych.

Motywacje bywają bardzo różne i nie zawsze złośliwe — co nie zmienia faktu, że druga strona zostaje wprowadzona w błąd i inwestuje uczucia w kogoś, kto nie istnieje.

• Kompleksy i niskie poczucie własnej wartości. Ktoś uważa, że jako on sam nie ma szans, więc pokazuje „lepszą” wersję — cudzą.
• Samotność. Rozmowa pod fałszywą tożsamością daje namiastkę bliskości bez ryzyka, że ktoś odrzuci go takim, jaki jest.
• Ukrywanie się. Osoba w związku albo ktoś, kto nie chce, żeby otoczenie wiedziało o jego randkach, zakłada konto pod zmyślonym imieniem.
• Odkrywanie siebie. Niektórzy w ten sposób sprawdzają, jak to jest przedstawiać się jako ktoś inny — w innym wieku czy innej płci.
• Zemsta, nękanie lub kontrola. Catfishem bywa ktoś, kogo znasz: były partner, znajomy, osoba, która chce coś z Ciebie wyciągnąć albo Cię ośmieszyć.
• Pieniądze lub szantaż. Tu catfishing jest tylko pierwszym etapem — po nim przychodzi prośba o przelew albo o intymne zdjęcia, którymi można później szantażować.

Catfisha zdradza zwykle nie jedno zdjęcie, tylko wzór zachowania, który powtarza się tygodniami. Uważaj, gdy kilka z tych sygnałów pojawia się naraz:

• Zawsze ma powód, żeby nie rozmawiać przez wideo: zepsuta kamera, słaby internet, „nie lubię się na kamerze”.
• Spotkanie ciągle się odsuwa — praca za granicą, kontrakt na morzu, choroba w rodzinie, nagły wyjazd.
• Bardzo szybko i mocno się angażuje: wielkie słowa, wspólne plany, „nigdy nikogo takiego nie poznałem” po kilku dniach.
• Ma mało zdjęć i wszystkie wyglądają podobnie — albo przeciwnie, każde jest jak z sesji.
• Szczegóły się nie kleją: inna praca, inne miasto, ta sama historia za każdym razem opowiedziana inaczej.
• Poza czatem go nie ma — albo jego media społecznościowe są świeże, puste i mają garstkę znajomych.

1. 01

   Poproś o dowód, że to ta osoba

   Krótka rozmowa wideo albo zdjęcie z konkretnym gestem, np. trzy palce przy policzku. Kolejna odmowa pod kolejnym pretekstem to też odpowiedź.

2. 02

   Sprawdź zdjęcia

   Wyszukiwanie obrazem (Google Lens, Bing Visual Search) często pokazuje, że zdjęcia należą do kogoś innego. Brak wyników niczego jednak nie przesądza.

3. 03

   Nie wysyłaj pieniędzy ani intymnych zdjęć

   Dopóki nie wiesz na pewno, kim jest rozmówca, nie przekazuj niczego, czego nie chcesz zobaczyć w cudzych rękach.

4. 04

   Zapytaj wprost

   „Mam wrażenie, że nie jesteś osobą ze zdjęć. Jeśli się mylę, pokaż się na chwilę na wideo” — to uczciwe postawienie sprawy, które nikogo prawdziwego nie urazi na długo.

5. 05

   Zakończ i zgłoś

   Zrób zrzuty ekranu, zablokuj osobę i zgłoś profil w serwisie. Jeśli doszło do wyłudzenia lub szantażu, zgłoś sprawę na policji — zrzuty będą potrzebne jako dowód.

Ważne: To nie jest porada prawna. Samo kłamstwo o sobie nie jest przestępstwem, ale podszywanie się pod inną osobę i wykorzystywanie jej wizerunku w celu wyrządzenia jej szkody może być przestępstwem z art. 190a § 2 k.k., a wyłudzenie pieniędzy — oszustwem z art. 286 k.k. Jeśli ktoś używa Twoich zdjęć, zgłoś to w serwisie, a przy szkodzie lub szantażu — na policji. Incydent w sieci możesz też zgłosić do CERT Polska (incydent.cert.pl).

• Pieczęć „Zweryfikowany” wymaga selfie z losowym gestem, porównanego ze zdjęciami w profilu. Weryfikacja jest dobrowolna, bezpłatna i bez biometrii.
• Każde zdjęcie jest moderowane, zanim ktokolwiek je zobaczy.
• W pierwszych wiadomościach linki, numery telefonów i nazwy komunikatorów są blokowane — trudniej od razu wyciągnąć Cię poza serwis.
• Konta budzące podejrzenia (zgłoszenia, prośby o pieniądze do różnych osób, kopiowane wiadomości) nie mogą pisać, dopóki nie przejdą weryfikacji selfie.
• Zgłoszenie wyślesz przy każdym profilu i każdej rozmowie, a także bez konta — na liplo.app/zglos.